مُنَاجَاةُ الْكِتَابِ وَالسَّاعَةِ

الحمدُ للهِ الَّذي لا يَضِيعُ عندهُ خَفِيٌّ، ولا يَغيبُ عنهُ مَكْتوم، ولا تلتبسُ عليه النيّاتُ إذا تزيَّنتْ بالألفاظ، ولا تُخْفَى عليه الحقائقُ إذا استترتْ بثيابِ الدعاوى.

El-hamdü lillâhillezî lâ yedîu indehû hafiyy, ve lâ yeğîbü anhü mektûm, ve lâ teltebisü aleyhi’n-niyyâtü izâ tezeyyenet bi’l-elfâz, ve lâ tuhfâ aleyhi’l-hakâiku izâ isteterat bisiyâbi’d-deâvâ.

Hamd, katında hiçbir gizlinin zayi olmadığı Allah’adır. Hiçbir saklı şey O’ndan kaybolmaz. Niyetler kelimelerle süslendiğinde O’na karışık gelmez. Hakikatler iddiaların elbiseleri altına gizlendiğinde O’na saklı kalmaz.

الحمدُ للهِ الَّذي يفتحُ لعبدِهِ بابًا من حيث لا يَحْتَسِب، ويُقيمُ لهُ من السَّاعةِ شاهدًا، ومن الكتابِ مرآةً، ومن العملِ مِيزانًا، حتى إذا ظنَّ العبدُ أنَّهُ يكتبُ جوابًا، وجدَ أنَّ الجوابَ يكتبُهُ، وإذا ظنَّ أنَّهُ يضبطُ موقفًا، وجدَ أنَّ الموقفَ يضبطُهُ، وإذا ظنَّ أنَّهُ اختارَ الوقتَ، رأى أنَّ الوقتَ اختيرَ له.

El-hamdü lillâhillezî yeftehu liabdihî bâben min haysü lâ yahtesib, ve yukîmü lehû mine’s-sâati şâhidâ, ve mine’l-kitâbi mir’âten, ve mine’l-ameli mîzânâ, hattâ izâ zanne’l-abdü ennehû yektübü cevâben, vecede enne’l-cevâbe yektübüh, ve izâ zanne ennehû yadbitu mevkıfen, vecede enne’l-mevkıfe yadbituh, ve izâ zanne ennehe’htâra’l-vakte, raâ enne’l-vakte’htîra leh.

Hamd, kuluna hiç ummadığı yerden bir kapı açan Allah’adır. O, kuluna saatten bir şahit, kitaptan bir ayna, amelden bir mizan kurar. Öyle ki kul bir cevap yazdığını zannederken, cevabın kendisini yazdığını görür. Bir duruşu kontrol ettiğini zannederken, o duruşun kendisini terbiye ettiğini görür. Vakti seçtiğini zannederken, vaktin kendisi için seçilmiş olduğunu görür.

والصلاةُ والسلامُ على سيدنا محمد، النورِ الَّذي دلَّ على النور، والعبدِ الَّذي كان كلُّ أمرِهِ لله، والحبيبِ الَّذي علَّمَ القلوبَ أنَّ العبوديةَ شرف، وأنَّ الحقَّ رحمة، وأنَّ القوّةَ إذا فارقَتِ الأدبَ صارت فتنة، وإذا لَبِسَتِ الحنانَ صارت أمانة.

Ve’s-salâtü ve’s-selâmü alâ seyyidinâ Muhammed, en-nûrillezî delle ale’n-nûr, ve’l-abdillezî kâne küllü emrihî lillâh, ve’l-habîbillezî alleme’l-kulûbe enne’l-ubûdiyyete şeref, ve enne’l-hakka rahmeh, ve enne’l-kuvvete izâ fârakati’l-edebe sârat fitneh, ve izâ lebiseti’l-hanâne sârat emâneh.

Salât ve selâm Efendimiz Muhammed’e olsun. Nura işaret eden nura, her işi Allah için olan kula, kalplere kulluğun şeref olduğunu öğreten Habîb’e; hakkın rahmet olduğunu, kuvvetin edepten ayrılınca fitneye, şefkatle kuşanınca emanete dönüştüğünü öğreten Nebî’ye olsun.

أمّا بعد؛ فإنَّ للعبدِ ساعاتٍ لا يملكُها، ولكنَّها تملكُهُ بمعناها. ولهُ إشاراتٌ لا يصنعُها، ولكنَّهُ إذا صَدَقَ في طلبِ الحقِّ صُنِعَ بها. ولهُ كلماتٌ يَظنُّها خارجةً من يدِهِ، ثم يرى بعد حينٍ أنَّها كانت خارجةً من تدبيرٍ أعظمَ من يدِه، وأوسعَ من قصدِه، وأرحمَ من حسابِه.

Emmâ ba‘d; feinne li’l-abdi sââtin lâ yemlikühâ, ve lâkinnehâ temlikühû bimanâhâ. Ve lehû işârâtün lâ yasneuhâ, ve lâkinnehû izâ sadeka fî talebi’l-hakkı sunia bihâ. Ve lehû kelimâtün yezunnühâ hâriceten min yedih, sümme yerâ ba‘de hînin ennehâ kânet hâriceten min tedbîrin a‘zame min yedih, ve evsea min kasdih, ve erhame min hisâbih.

Bundan sonra: Kulun sahip olmadığı saatler vardır; fakat o saatler mânâlarıyla kula sahip olur. Kulun üretmediği işaretler vardır; fakat kul hakkı aramada sadık olursa, o işaretlerle inşa edilir. Kulun kendi elinden çıktığını sandığı sözler vardır; sonra bir zaman gelir, onların kendi elinden değil, elinden daha büyük, niyetinden daha geniş, hesabından daha merhametli bir tedbirden çıktığını görür.

وما كانَ العبدُ لِيقولَ: أنا رتَّبتُ. ولا: أنا بلغتُ. ولا: أنا كشفتُ. ولكنَّهُ يقولُ، وهو يطأطئُ قلبَهُ قبلَ رأسِهِ:

Ve mâ kâne’l-abdü liyekûle: ene rettebtü. Ve lâ: ene beleğtü. Ve lâ: ene keşeftü. Ve lâkinnehû yekûlü, ve hüve yutatıu kalbehû kable ra’sih:

Kul şöyle demez: “Ben düzenledim.” Şöyle demez: “Ben ulaştım.” Şöyle demez: “Ben keşfettim.” Bilakis başını eğmeden önce kalbini eğer ve şöyle der:

فيا سبحانَ مَنْ يجعلُ الرقمَ بابًا ولا يجعلُهُ ربًّا، ويجعلُ الساعةَ شاهدًا ولا يجعلُها معبودًا، ويجعلُ التناسبَ موعظةً ولا يجعلُهُ غايةً.

Feyâ sübhâne men yec‘alü’r-rakme bâben ve lâ yec‘alühû rabbâ, ve yec‘alü’s-sâate şâhiden ve lâ yec‘alühâ ma‘bûdâ, ve yec‘alü’t-tenâsübe mev‘ızaten ve lâ yec‘alühû gâyeh.

Sübhân olan Allah, rakamı kapı kılar ama onu Rab kılmaz. Saati şahit kılar ama onu mâbud kılmaz. Uyumu öğüt kılar ama onu gaye kılmaz.

فالرَّقْمُ لا يَهْدِي، والسَّاعةُ لا تُنْجِي، والتوافقُ لا يخلقُ نورًا من ذاتِهِ؛ ولكنَّ اللهَ يَهْدِي بما شاء، ويفتحُ بما شاء، ويوقظُ قلبَ عبدِهِ بما شاء.

Fe’r-rakmü lâ yehdî, ve’s-sâatü lâ tüncî, ve’t-tevâfuku lâ yahluku nûran min zâtih; ve lâkinne’llâhe yehdî bimâ şâe, ve yeftehu bimâ şâe, ve yûkızu kalbe abdihî bimâ şâe.

Rakam hidayet etmez. Saat kurtarmaz. Uyum, kendi zatından nur yaratmaz. Fakat Allah dilediği şeyle hidayet eder, dilediği şeyle açar, kulunun kalbini dilediği şeyle uyandırır.

هذه الآياتُ ليستْ أمرًا عابرًا لقلبٍ عابر. إنَّها ميزانٌ كامل: قوّةٌ، وحُكم، وحنان، وزكاة، وتقوى، وبرٌّ، ونفيٌ للجبروت.

Hâzihi’l-âyâtü leyset emran âbiran likalbin âbir. İnnehâ mîzânün kâmil: kuvvetün, ve hukm, ve hanân, ve zekâh, ve takvâ, ve birr, ve nefyün li’l-ceberût.

Bu ayetler, gelip geçen bir kalbe verilmiş sıradan bir emir değildir. Bunlar tam bir mizandır: kuvvet, hüküm, şefkat, temizlik, takvâ, iyilik ve zorbalığın nefyedilmesi.

وكأنَّ النداءَ يقولُ للعبد: خذْ الكتابَ بقوّة، ولكن لا تأخذْهُ لتقهرَ به الخلق. خذْهُ لتقهرَ به وهمَ نفسِك، وتردَّ به غفلتَك، وتحفظَ به أمانتَك، وتُميِّزَ به بين ما يُقالُ وما يُراد، وبين ما يُسمَّى وما هو كائن، وبين صورةِ الحقِّ وحقيقتِهِ.

Ve keenne’n-nidâe yekûlü li’l-abd: huzi’l-kitâbe bikuvveh, ve lâkin lâ te’huzhü litakhera bihi’l-halk. Huzhü litakhera bihî vehme nefsik, ve terudde bihî gafletek, ve tahfeza bihî emânetek, ve tümeyyize bihî beyne mâ yükâlü ve mâ yürâd, ve beyne mâ yüsemmâ ve mâ hüve kâin, ve beyne sûrati’l-hakkı ve hakîkatih.

Sanki nida kula şöyle der: Kitabı kuvvetle al. Ama onu halkı ezmek için alma. Onu nefsinin vehmini ezmek için al. Gafletini onunla geri çevir. Emanetini onunla koru. Söylenen ile kastedilen arasını, isimlendirilen ile gerçekten var olan arasını, hakkın sureti ile hakikati arasını onunla ayırt et.

فليس الكتابُ ورقًا فقط، ولا حبرًا فقط، ولا لفظًا يُتلى ثم يُتركُ أثرُهُ عند حدودِ اللسان. الكتابُ عهد. والكتابُ حدّ. والكتابُ شاهد. والكتابُ ميزان. والكتابُ طريقٌ إذا حُمِلَ بأدب، وحجابٌ إذا حُمِلَ بالعُجب.

Feleyse’l-kitâbü verakan fakat, ve lâ hıbran fakat, ve lâ lafzan yütlâ sümme yütrekü eseruhû inde hudûdi’l-lisân. El-kitâbü ahd. Ve’l-kitâbü hadd. Ve’l-kitâbü şâhid. Ve’l-kitâbü mîzân. Ve’l-kitâbü tarîkun izâ humile biedeb, ve hicâbün izâ humile bi’l-ucb.

Kitap sadece kâğıt değildir. Sadece mürekkep değildir. Sadece okunup da etkisi dil sınırında bırakılan bir lafız değildir. Kitap ahiddir. Kitap sınırdır. Kitap şahittir. Kitap mizandır. Kitap edeple taşınırsa yoldur; ucubla taşınırsa perdedir.

وقد يُؤتى العبدُ بابًا من أبوابِ البيان، فإنْ كان لله، صار البيانُ نورًا، وإنْ كان للنفس، صار البيانُ سيفًا أعمى. وقد يُؤتى قوّةً في الكلمة، فإنْ صاحبَها الحنانُ صارت رحمة، وإنْ فارقَها الحنانُ صارت قسوة.

Ve kad yü’te’l-abdü bâben min ebvâbi’l-beyân, fein kâne lillâh, sâra’l-beyânü nûrâ, ve in kâne li’n-nefs, sâra’l-beyânü seyfen a‘mâ. Ve kad yü’tâ kuvveten fi’l-kelimeh, fein sâhabehe’l-hanânü sârat rahmeh, ve in fârakahe’l-hanânü sârat kasveh.

Kula bazen beyan kapılarından bir kapı verilir. Eğer o beyan Allah için olursa nur olur. Eğer nefis için olursa kör bir kılıç olur. Kula sözde bir kuvvet verilir. Eğer ona şefkat eşlik ederse rahmet olur. Şefkat ondan ayrılırsa katılık olur.

فالقوّةُ التي يريدُها اللهُ ليست صياحًا. والحُكمُ الذي يهبُهُ اللهُ ليس تعاليًا. والحدُّ الذي يُقامُ للهِ ليس انتقامًا. بل هو وقوفُ عبدٍ عند موضعِ الأمانة، لا يريدُ أن يظلم، ولا يريدُ أن يُستعمَلَ في غيرِ الحق، ولا يريدُ أن يجعلَ حسنَ ظنِّهِ سلعةً، ولا اسمَ أهلِهِ طريقًا لِمَنْ لا يعرفُ قدرَ الأسماء.

Fe’l-kuvvetü’lletî yürîdühe’llâhü leyset sıyâhâ. Ve’l-hukmü’llezî yehebühe’llâhü leyse teâliyâ. Ve’l-haddü’llezî yükâmü lillâhi leyse’ntikâmâ. Bel hüve vukûfü abdin inde mevdıi’l-emâneh, lâ yürîdü en yazlim, ve lâ yürîdü en yüsta‘mele fî gayri’l-hakk, ve lâ yürîdü en yec‘ale husne zannihî sil‘ah, ve le’sme ehlihî tarîkan limen lâ ya‘rifü kadre’l-esmâ.

Allah’ın istediği kuvvet bağırış değildir. Allah’ın verdiği hüküm üstünlük taslama değildir. Allah için konulan sınır intikam değildir. Bilakis o, kulun emanet yerinde durmasıdır. Kul zulmetmek istemez. Hak dışında kullanılmak istemez. İyi niyetini bir meta hâline getirmek istemez. Ailesinin adını, isimlerin kıymetini bilmeyenlere yol yapmak istemez.

سبحانَ من لا يحبسُ الفهمَ في السنين، ولا يجعلُ الحكمةَ وقفًا على الشيب، ولا يزنُ القلوبَ بألقابِ الناس، ولا يجعلُ التاريخَ حُجّةً على الحق.

Sübhâne men lâ yahbisü’l-fehme fi’s-sinîn, ve lâ yec‘alü’l-hikmete vakfen ale’ş-şîb, ve lâ yezinü’l-kulûbe bielkâbi’n-nâs, ve lâ yec‘alü’t-târîhe hüccceten ale’l-hakk.

Sübhân olan Allah, anlayışı yıllara hapsetmez. Hikmeti sadece ak saçlılara vakfetmez. Kalpleri insanların unvanlarıyla tartmaz. Tarihi hakka karşı delil kılmaz.

قد يكونُ المرءُ صغيرًا في عينِ قوم، ولكن اللهَ يفتحُ لهُ من الحكمِ ما لا يُفتحُ لمن طالَ مقامُهُ بين الجدران. وقد يكونُ جديدًا على مائدة، ولكنَّهُ يرى ما لم يَرَهُ أهلُ المائدةِ لأنَّهم ألِفُوا صورتَها. وقد يأتي من بعيد، فيكشفُ اللهُ لهُ أنَّ البعيدَ أحيانًا يرى الخطَّ كاملًا، والقريبُ لا يرى إلا النقطةَ التي اعتادَها.

Kad yekûnü’l-mer’ü sağîran fî ayni kavm, ve lâkinne’llâhe yeftehu lehû mine’l-hukmi mâ lâ yüftehu limen tâle makâmühû beyne’l-cüdrân. Ve kad yekûnü cedîden alâ mâideh, ve lâkinnehû yerâ mâ lem yerahü ehlü’l-mâideti liennehüm elifû sûratehâ. Ve kad ye’tî min baîd, feyekşifü’llâhü lehû enne’l-baîde ahyânen yere’l-hatta kâmilâ, ve’l-karîbe lâ yerâ illâ’n-noktate’lletî‘tâdehâ.

Bir insan kavmin gözünde küçük olabilir; fakat Allah ona, duvarların arasında uzun zaman kalmış nice kimseye açılmayan bir hüküm kapısı açabilir. Bir insan bir sofraya yeni gelmiş olabilir; fakat sofra sahiplerinin alışkanlıkla göremediğini görebilir. Uzak bir yerden gelir; Allah ona bazen şunu gösterir: uzakta olan çizginin tamamını görür, yakında olan ise alıştığı noktadan başkasını görmez.

والحُكمُ ليس أن يغلبَ العبدُ خصمَه. الحكمُ أن يغلبَ نفسَهُ قبلَ خصمِهِ. الحكمُ أن يسمّيَ الشيءَ باسمِهِ بلا فجور. الحكمُ أن يقولَ: هذا حقٌّ، ولو كانَ على هواي. وأن يقولَ: هذا لا يستقيم، ولو زيَّنهُ الناسُ بألفِ عبارة.

Ve’l-hukmü leyse en yağlibe’l-abdü hasmeh. El-hukmü en yağlibe nefsehû kable hasmih. El-hukmü en yüsemmiye’ş-şey’e bismihî bilâ fücûr. El-hukmü en yekûle: hâzâ hakkun, ve lev kâne alâ hevây. Ve en yekûle: hâzâ lâ yestekîm, ve lev zeyyenehü’n-nâsü bielfi ibâreh.

Hüküm, kulun rakibini yenmesi değildir. Hüküm, rakibinden önce nefsini yenmesidir. Hüküm, bir şeye adını fücur olmadan koymaktır. Hüküm, “bu haktır” diyebilmektir; kendi hevesine karşı olsa bile. Hüküm, “bu istikamet üzere durmuyor” diyebilmektir; insanlar onu bin sözle süslese bile.

فإذا رأى العبدُ صورةً تُسمَّى بغيرِ اسمِها، لم يكنْ من الأدبِ أن يُباركَ الالتباس. وإذا رأى بابًا يُفتحُ لهُ ليكونَ طريقًا لغيرِهِ دون عهدٍ يَحفظُهُ، لم يكنْ من التواضعِ أن يَدخُلَهُ مُغمَضَ العينين. وإذا رأى أنَّ القيمةَ التي سيخلقُها تُباعُ له قبلَ أن يخلقَها، لم يكنْ من الحكمةِ أن يشتري من نفسِهِ مستقبلَه.

Feizâ rae’l-abdü sûraten tüsemmâ bigayri’smihâ, lem yekün mine’l-edebi en yübârike’l-iltibâs. Ve izâ raâ bâben yüftehu lehû liyekûne tarîkan ligayrihî dûne ahdin yahfezuh, lem yekün mine’t-tevâdui en yedhulehû muğmeda’l-ayneyn. Ve izâ raâ enne’l-kîmete’lletî seyahlukuhâ tübâu lehû kable en yahlukahâ, lem yekün mine’l-hikmeti en yeşteriye min nefsihî müstakbeleh.

Kul, bir suretin kendi ismiyle değil başka bir isimle çağrıldığını görürse, edep, bu bulanıklığı tebrik etmek değildir. Kul, kendisine açılan kapının, kendisini koruyacak bir ahid olmadan başkasına yol yapılmak üzere açıldığını görürse, tevazu, o kapıya gözleri kapalı girmek değildir. Kul, kendi yaratacağı değerin, daha o değeri yaratmadan önce kendisine satıldığını görürse, hikmet, insanın kendi geleceğini kendisinden satın alması değildir.

الحُكمُ أن يقفَ حيثُ يجبُ الوقوف. والحُكمُ أن يخرجَ حيثُ يكونُ الخروجُ أزكى. والحُكمُ أن لا يجعلَ حاجةَ الناسِ إلى عطائِهِ سببًا لِكِبْرِهِ، ولا حاجتَهُ إلى بابِهم سببًا لِذُلِّهِ.

El-hukmü en yekıfe haysü yecibü’l-vukûf. Ve’l-hukmü en yahruce haysü yekûnü’l-hurûcü ezkâ. Ve’l-hukmü en lâ yec‘ale hâcete’n-nâsi ilâ atâihî sebeben likibrih, ve lâ hâcetehû ilâ bâbihim sebeben lizüllih.

Hüküm, durulması gereken yerde durmaktır. Hüküm, çıkılması gereken yerde çıkmaktır. Hüküm, insanların senin vereceğin şeye ihtiyaç duymasını kibir sebebi yapmamaktır. Hüküm, senin onların kapısına ihtiyaç duymanı zillet sebebi yapmamaktır.

لا تكملُ القوّةُ إلا إذا غُسِلَتْ بالحنان. ولا يَصْلُحُ الحنانُ إلا إذا حُفِظَ بالزكاة. فالحنانُ ليس ضعفًا، والزكاةُ ليست زينةً للظاهر، بل طهارةُ القوةِ من البغي، وطهارةُ اللسانِ من الشماتة، وطهارةُ الصمتِ من الجبن، وطهارةُ الردِّ من الانتقام.

Lâ tekmülü’l-kuvvetü illâ izâ gusilet bi’l-hanân. Ve lâ yasluhu’l-hanânü illâ izâ hufiza bi’z-zekâh. Fe’l-hanânü leyse da‘fâ, ve’z-zekâtü leyset zîneten li’z-zâhir, bel tahâratü’l-kuvveti mine’l-bağy, ve tahâratü’l-lisâni mine’ş-şemâteh, ve tahâratü’s-samti mine’l-cübn, ve tahâratü’r-raddi mine’l-intikâm.

Kuvvet, şefkatle yıkanmadıkça tamam olmaz. Şefkat, temizlikle korunmadıkça salah bulmaz. Şefkat zayıflık değildir. Temizlik sadece zahirin süsü değildir. Bilakis kuvvetin azgınlıktan temizlenmesidir. Dilin şamatadan temizlenmesidir. Susmanın korkaklıktan temizlenmesidir. Cevabın intikamdan temizlenmesidir.

كم من كلمةٍ يستطيعُ العبدُ أن يقولَها، فيمنعُهُ اللهُ منها رحمةً به قبلَ غيرِه. وكم من سلاحٍ يملكُهُ، فيأبى أن يُخرِجَهُ لأنَّ النصرَ إذا تلوَّثَ صار هزيمةً أخرى. وكم من موضعٍ يقدرُ فيه على الإحراج، فيختارُ البيانَ دون التشهير، والحدَّ دون الإهانة، والخروجَ دون الكسر.

Kem min kelimetin yestetîu’l-abdü en yekûlehâ, feyemneuhü’llâhü minhâ rahmeten bihî kable gayrih. Ve kem min silâhın yemlikuhû, feye’bâ en yuhricehû lienne’n-nasra izâ televvese sâra hezîmeten uhrâ. Ve kem min mevdıin yakdiru fîhi ale’l-ihrâc, feyahtâru’l-beyâne dûne’t-teşhîr, ve’l-hadde dûne’l-ihâneh, ve’l-hurûce dûne’l-kesr.

Kulun söyleyebileceği nice söz vardır; Allah onu o sözden alıkoyar, başkasından önce ona merhamet eder. Kulun sahip olduğu nice silah vardır; onu çıkarmayı reddeder; çünkü kirlenmiş zafer başka bir yenilgidir. Kulun karşı tarafı zor durumda bırakabileceği nice yer vardır; ama teşhiri değil beyanı seçer, aşağılamayı değil sınırı seçer, kırmayı değil çıkmayı seçer.

هذا هو الحنانُ الذي من لدنِ الله: أن تبقى العينُ دامعةً ولو اشتدَّ الموقف، وأن يبقى القلبُ ذاكرًا ولو صارت اليدُ حازمة، وأن لا ينسى العبدُ أنَّ الذين يردُّ عليهم عبادُ الله، وأنَّ اللهَ أقدرُ عليهِ منهم عليه.

Hâzâ hüve’l-hanânü’llezî min ledüni’llâh: en tebkâ’l-aynü dâmiaten ve leviştedde’l-mevkıf, ve en yebkâ’l-kalbü zâkiran ve lev sârati’l-yedü hâzimeh, ve en lâ yensa’l-abdü enne’llezîne yeruddü aleyhim ibâdü’llâh, ve enne’llâhe akderu aleyhi minhüm aleyh.

İşte Allah katından gelen şefkat budur: durum sertleşse bile göz yaşlı kalır. El kararlı olsa bile kalp zikirli kalır. Kul, cevap verdiği kimselerin de Allah’ın kulları olduğunu unutmaz. Allah’ın kendi üzerindeki kudretinin, onların kendisi üzerindeki kudretinden daha büyük olduğunu unutmaz.

للعبدِ اسمٌ يحمله، ولكنَّ الاسمَ ليس له وحدَه. فيه دعاءُ أمّ، وتعبُ أب، وسترُ بيت، وسنواتٌ لا يعرفُها الغرباء، وأيدٍ رفعتْهُ قبل أن يعرفَ كيف يمشي، وقلوبٌ دعتْ لهُ قبل أن يعرفَ كيف يدعو.

Li’l-abdi’smün yahmilüh, ve lâkinne’l-isme leyse lehû vahdeh. Fîhi duâü ümm, ve teabü eb, ve setrü beyt, ve senevâtün lâ ya‘rifühe’l-gurabâ, ve eydin rafeathü kable en ya‘rife keyfe yemşî, ve kulûbün deat lehû kable en ya‘rife keyfe yed‘û.

Kulun taşıdığı bir isim vardır; fakat o isim yalnızca ona ait değildir. O ismin içinde bir annenin duası, bir babanın emeği, bir evin örtüsü, yabancıların bilmediği yıllar, daha yürümeyi bilmeden onu ayağa kaldıran eller, daha dua etmeyi bilmeden onun için dua eden kalpler vardır.

فإذا دخلَ العبدُ مائدةً، دخلَ باسمِه، ودخلَ معهُ ظلُّ أهلِهِ. وإذا تكلَّمَ، لم يكنْ لسانُهُ وحدَهُ في المجلس، بل كان معهُ أدبُ بيتِهِ، ووقارُ أبيهِ، ودعاءُ أمِّهِ، وميراثُ من لم يحضروا بأجسادِهم ولكن حضرتْ أسماؤُهم.

Feizâ dehale’l-abdü mâideh, dehale bismih, ve dehale meahû zıllü ehlih. Ve izâ tekelleme, lem yekün lisânühû vahdehû fi’l-meclis, bel kâne meahû edebü beytih, ve vekâru ebîh, ve duâü ümmih, ve mîrâsü men lem yahdurû biecsâdihim ve lâkin hadaret esmâuhüm.

Kul bir sofraya girdiğinde, adıyla girer; ama ailesinin gölgesi de onunla girer. Konuştuğunda, mecliste yalnız onun dili bulunmaz. Evindeki edep, babasının vakarı, annesinin duası, bedenleriyle orada bulunmayan ama isimleriyle orada bulunanların mirası da onunla konuşur.

ومن البرِّ أن لا يُدخلَ أهلَهُ في غموضٍ لا يطمئنُّ إليه. ومن البرِّ أن يسألَ عن الأمانِ إذا كان الأمرُ يمسُّهم. ومن البرِّ أن يحفظَ لهم موضعَهم فلا يجعلَهم زينةً لمائدةٍ لا تحفظُ العهد. ومن البرِّ أن يكونَ ليّنَ القلبِ، صلبَ الظهرِ، يعرفُ أنَّ التسامحَ في حقِّ النفسِ شيء، والتفريطَ في أمانةِ الأهلِ شيءٌ آخر.

Ve mine’l-birri en lâ yüdhile ehlehû fî gumûdin lâ yatmainnü ileyh. Ve mine’l-birri en yes’ele ani’l-emâni izâ kâne’l-emru yemessühüm. Ve mine’l-birri en yahfeza lehüm mevdıahüm felâ yec‘alehüm zîneten limâidetin lâ tahfezu’l-ahd. Ve mine’l-birri en yekûne leyyine’l-kalbi, salbe’z-zahri, ya‘rifü enne’t-tesâmuhe fî hakkı’n-nefsi şey’, ve’t-tefrîta fî emâneti’l-ehli şey’ün âhar.

Anne babaya iyilikten biri de, onları içinin rahat etmediği bir belirsizliğe sokmamaktır. Mesele onlara dokunuyorsa güvenliği sormak da iyiliktir. Onların yerini korumak, onları ahdi korumayan bir sofranın süsü yapmamak da iyiliktir. Kalbi yumuşak ama sırtı sağlam olmaktır. İnsanın kendi hakkı konusunda müsamaha göstermesinin başka, ailesinin emaneti konusunda gevşek davranmasının başka olduğunu bilmektir.

ما أضيقَ الطريقَ بين القوةِ والجبروت، وما أدقَّ الخيطَ بين الحدِّ والقسوة، وما أسرعَ ما يلبسُ الهوى ثوبَ الحق، وما أرقَّ ما يكونُ القلبُ محتاجًا إلى ربِّه حين يظنُّ أنَّهُ أصاب.

Mâ adyeka’t-tarîka beyne’l-kuvveti ve’l-ceberût, ve mâ edekka’l-hayta beyne’l-haddi ve’l-kasveh, ve mâ esrea mâ yelbisü’l-hevâ sevbe’l-hakk, ve mâ erakka mâ yekûnü’l-kalbü muhtâcen ilâ Rabbihî hîne yezunnü ennehû esâb.

Kuvvet ile zorbalık arasındaki yol ne kadar dardır. Sınır ile katılık arasındaki ip ne kadar incedir. Heva, ne kadar hızlı hakkın elbisesini giyer. Kul, isabet ettiğini zannettiği anda kalbi Rabbine ne kadar muhtaçtır.

ليس الجبّارُ من قالَ: لا. ولكن الجبّارَ من قالَها لنفسِه لا لله. وليس القويُّ من كسرَ غيرَه، ولكن القويَّ من لم يتركْ نفسَهُ تكسرُهُ ساعةَ الغضب. وليس المتواضعُ من ضيَّعَ حدَّه، ولكن المتواضعَ من عرفَ حدَّهُ ولم يتجاوزْهُ إلى ظلمِ أحد.

Leyse’l-cebbâru men kâle: lâ. Ve lâkinne’l-cebbâre men kâlehâ linefsihî lâ lillâh. Ve leyse’l-kaviyyü men kesera gayrah, ve lâkinne’l-kaviyye men lem yetruk nefsehû teksiruhû sâate’l-gadab. Ve leyse’l-mütevâdiu men dayyea haddeh, ve lâkinne’l-mütevâdia men arafe haddehû ve lem yetecâvezhü ilâ zulmi ehad.

Zorba, “hayır” diyen kişi değildir. Zorba, bu “hayır”ı Allah için değil nefsi için söyleyendir. Güçlü, başkasını kıran değildir. Güçlü, öfke anında nefsinin kendisini kırmasına izin vermeyendir. Mütevazı, sınırını zayi eden değildir. Mütevazı, sınırını bilen ve onu kimseye zulmetmek için aşmayandır.

فالعبدُ إذا رأى خللًا، قالَ بقدرِ ما رأى. وإذا أغلقَ بابًا، أغلقَهُ بلا لعنة. وإذا خرجَ من طريق، خرجَ بلا شماتة. وإذا حفظَ حقَّه، حفظَ معهُ حقَّ غيرِه في الكرامة.

Fe’l-abdü izâ raâ halelen, kâle bikadri mâ raâ. Ve izâ ağleka bâben, ağlekahû bilâ la‘neh. Ve izâ harace min tarîk, harace bilâ şemâteh. Ve izâ hafiza hakkah, hafiza meahû hakka gayrihî fi’l-kerâmeh.

Kul bir bozukluk gördüğünde, gördüğü kadar söyler. Bir kapıyı kapattığında, onu lanetle kapatmaz. Bir yoldan çıktığında, şamata ile çıkmaz. Hakkını koruduğunda, başkasının haysiyet hakkını da korur.

ثم انقلبَتِ المرآةُ. كان النظرُ أولًا إلى: مريم ١٩ / ١٢، ١٣، ١٤. ثم دارَ القلبُ إلى: يوسف ١٢ / ١٩، والرعد ١٣ / ١٩، وإبراهيم ١٤ / ١٩.

Sümme’nkalebeti’l-mir’âh. Kâne’n-nazaru evvelen ilâ: Meryem 19 / 12, 13, 14. Sümme dâra’l-kalbü ilâ: Yûsuf 12 / 19, ve’r-Ra‘d 13 / 19, ve İbrâhîm 14 / 19.

Sonra ayna döndü. Bakış önce şuradaydı: Meryem: 19 / 12, 13, 14. Sonra kalp şuraya döndü: Yusuf: 12 / 19, Ra‘d: 13 / 19, İbrahim: 14 / 19.

وليس هذا لعبًا بالأرقام، ولا دعوى علمٍ بما لا يملكُهُ العبد، ولا عبادةً للتناسبات. ولكنَّهُ وقوفُ قلبٍ عند بابٍ فُتحَ له، فلم يقلْ: ملكتُ السر، بل قالَ: سبحانَ من أرانِي من السرِّ ما يكفيني لأحمدَهُ وأعمل.

Ve leyse hâzâ leiben bi’l-erkâm, ve lâ da‘vâ ilmin bimâ lâ yemlikühü’l-abd, ve lâ ibâdeten li’t-tenâsübât. Ve lâkinnehû vukûfü kalbin inde bâbin fütiha leh, felem yekul: melektü’s-sir, bel kâle: sübhâne men erânî mine’s-sirri mâ yekfînî liahmedehû ve a‘mel.

Bu, rakamlarla oyun oynamak değildir. Kulun sahip olmadığı bir ilmi iddia etmesi değildir. Uyumlara ibadet etmek değildir. Fakat kalbin kendisine açılan bir kapının önünde durmasıdır. Kalp “sırrı elde ettim” demez; “Bana sırdan, hamd etmem ve çalışmam için yetecek kadar gösteren Allah ne yücedir” der.

قيمةٌ في الجُبّ، وعينٌ تراها بضاعة، وتدبيرٌ من فوقِ التدبير. ما أضيقَ نظرَ من يرى الإنسانَ منفعة، ولا يرى فيه أمانة. ومن يرى الموهبةَ طريقًا إلى مصلحتِه، ولا يرى أنَّ لصاحبِ الموهبةِ حقًّا وحرمة. ومن يقولُ: يا بشرى، ثم يُسرُّ ما وجدَهُ بضاعةً.

Kîmetün fi’l-cübb, ve aynün terâhâ bidâah, ve tedbîrün min fevkı’t-tedbîr. Mâ adyeka nazara men yere’l-insâne menfeah, ve lâ yerâ fîhi emâneh. Ve men yere’l-mevhibete tarîkan ilâ maslahatih, ve lâ yerâ enne lisâhibi’l-mevhibeti hakkan ve hurmeh. Ve men yekûlü: yâ büşrâ, sümme yüsirru mâ vecedehû bidâah.

Kuyuda bir değer. Onu meta olarak gören bir göz. Tedbirin üstünde bir tedbir. İnsanı menfaat olarak görüp onda emanet görmeyenin bakışı ne kadar dardır. Kabiliyeti kendi menfaatine yol görüp, kabiliyet sahibinin hakkını ve hürmetini görmeyenin bakışı ne kadar dardır. “Müjde!” deyip bulduğunu meta gibi saklayanların bakışı ne kadar dardır.

ولكنَّ آخرَ الآيةِ يغسلُ القلبَ من الخوف: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ. يعلمُ ما أُظهِر، وما أُضمِر، وما قيلَ، وما سُكِتَ عنه، وما زُيِّنَ، وما أُخْفِيَ تحتَ الثيابِ الحسنة. فلا يضيعُ عندهُ عبدٌ رأى نفسَهُ تُقاسُ بمنفعة، ولا يضيعُ عندهُ موقفٌ حُفِظَ فيهِ الحقُّ بالأدب، ولا يضيعُ عندهُ خروجٌ من بابٍ كان يمكنُ أن يكونَ فتنة.

Ve lâkinne âhıra’l-âyeti yağsilü’l-kalbe mine’l-havf: va’llâhü alîmün bimâ ya‘melûn. Ya‘lemü mâ uzhir, ve mâ udmir, ve mâ kîle, ve mâ sükite anh, ve mâ züyyin, ve mâ uhfiye tahte’s-siyâbi’l-haseneh. Felâ yedîu indehû abdün raâ nefsehû tükâsü bimenfeah, ve lâ yedîu indehû mevkıfün hufiza fîhi’l-hakku bi’l-edeb, ve lâ yedîu indehû hurûcün min bâbin kâne yümkinü en yekûne fitneh.

Fakat ayetin sonu kalbi korkudan yıkar: Allah onların yaptıklarını bilir. Açığa çıkanı da bilir, içe gömüleni de bilir, söyleneni de bilir, susulanı da bilir, süsleneni de bilir, güzel elbiselerin altına gizleneni de bilir. Nefsinin menfaatle ölçüldüğünü gören kul O’nun katında zayi olmaz. Hakkın edeple korunduğu hiçbir duruş O’nun katında zayi olmaz. Fitne olabilecek bir kapıdan çıkış O’nun katında zayi olmaz.

ليس كلُّ ناظرٍ بصيرًا. وليس كلُّ ساكتٍ غافلًا. وليس كلُّ متأخِّرٍ عاجزًا. وليس كلُّ مُسرعٍ طائشًا. وليس كلُّ صغيرٍ صغيرًا عند الله.

Leyse küllü nâzırin basîrâ. Ve leyse küllü sâkitin gâfilâ. Ve leyse küllü müteahhırin âcizâ. Ve leyse küllü müsriin tâişâ. Ve leyse küllü sağîrin sağîran inde’llâh.

Her bakan gören değildir. Her susan gafil değildir. Her geciken aciz değildir. Her hızlanan düşüncesiz değildir. Her küçük görülen, Allah katında küçük değildir.

البصيرةُ أن ترى موضعَ الحقِّ داخلَ كثرةِ الكلام. أن ترى الزيادةَ المختبئةَ في النقص. والخطرَ المختبئَ في اللطف. والأخذَ المختبئَ في العطاء. والاستعمالَ المختبئَ في لفظِ التعاون. والبصيرةُ أيضًا أن لا تظلم. أن لا تجعلَ ظنَّك حكمًا. أن تنتظرَ البيان. فإذا جاءَ البيانُ، وضعتَهُ في الميزان. وإذا استقامَ، قبلتَهُ. وإذا لم يستقم، خرجتَ بلا ضجيج.

El-basîratü en terâ mevdıa’l-hakkı dâhıle kesreti’l-kelâm. En tere’z-ziyâdete’l-muhtebiete fi’n-naks. Ve’l-hatara’l-muhtebie fi’l-lutf. Ve’l-ahze’l-muhtebie fi’l-atâ. Ve’l-isti‘mâle’l-muhtebie fî lafzı’t-teâvün. Ve’l-basîratü eydan en lâ tazlim. En lâ tec‘ale zanneke hukmâ. En tentazıra’l-beyân. Feizâ câe’l-beyânü, vada‘tehû fi’l-mîzân. Ve izâ’stekâme, kabiltehû. Ve izâ lem yestekim, harecte bilâ dacîc.

Basiret, söz kalabalığının içinde hakkın yerini görmektir. Eksikliğin içine gizlenmiş fazlalığı, nezaketin içine gizlenmiş tehlikeyi, vermenin içine gizlenmiş almayı, iş birliği lafzının içine gizlenmiş kullanımı görmektir. Basiret aynı zamanda zulmetmemektir. Zannını hüküm hâline getirmemektir. Beyanı beklemektir. Beyan gelince onu mizana koymaktır. İstikamet üzereyse kabul etmek, istikamet üzere değilse gürültüsüz çıkmaktır.

إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ. واللُّبُّ هو أن لا يأخذَكَ ظاهرُ الكلامِ عن باطنِه، ولا باطنُ الظنِّ عن عدلِه، ولا عدلُك عن حزمِك، ولا حزمُك عن رحمتِك.

İnnemâ yetezekkeru ülü’l-elbâb. Ve’l-lübbü hüve en lâ ye’huzeke zâhiru’l-kelâmi an bâtınih, ve lâ bâtınü’z-zanni an adlih, ve lâ adlüke an hazmik, ve lâ hazmüke an rahmetik.

Ancak akıl ve basiret sahipleri öğüt alır. Öz, sözün zahirinin seni bâtınından alıkoymamasıdır. Zannın bâtınının seni adaletinden alıkoymamasıdır. Adaletinin seni ciddiyetinden, ciddiyetinin seni rahmetinden alıkoymamasıdır.

الحقُّ أصلُ الخلق. فما لم يكنْ على الحقِّ، كانَ غريبًا عن أصلِ الوجود، ولو كَثُرَتْ حولَهُ الأسماءُ والأرقامُ والقصص. ليس البقاءُ لمن طالَ تاريخُه، ولا لمن كَبُرَ بيتُه، ولا لمن كَثُرَ قولُه، ولا لمن ملكَ صورةَ القوة؛ بل البقاءُ لما أرادَ اللهُ بقاءَهُ، والثباتُ لما أقامَهُ اللهُ على الحق.

El-hakku aslü’l-halk. Femâ lem yekün ale’l-hakkı, kâne garîben an aslı’l-vücûd, ve lev keseret havlehü’l-esmâü ve’l-erkâmü ve’l-kısas. Leyse’l-bekâü limen tâle târîhuh, ve lâ limen kebüra beytüh, ve lâ limen kesüra kavlüh, ve lâ limen meleke sûrate’l-kuvveh; bel el-bekâü limâ erâde’llâhü bekâeh, ve’s-sebâtü limâ ekâmehü’llâhü ale’l-hakk.

Hak, yaratılışın aslıdır. Hak üzere olmayan şey, etrafında isimler, rakamlar ve hikâyeler çoğalsa da, varlığın aslına yabancıdır. Bekâ, tarihi uzun olana değildir. Evi büyük olana değildir. Sözü çok olana değildir. Kuvvetin suretine sahip olana değildir. Bekâ, Allah’ın bekâsını murad ettiğinindir. Sebat, Allah’ın hak üzere ikame ettiğinindir.

إن يشأْ يذهبْ ترتيبًا ويأتي بترتيب. ويصرفْ وجهًا ويأتي بوجه. ويغلقْ بابًا ويفتحْ بابًا. ويُخرجْ عبدًا من طريقٍ ظنَّهُ طريقَه، ليُدخلهُ في طريقٍ لم يكنْ يتوقَّعُه.

İn yeşe’ yüzhib tertîben ve ye’ti bitertîb. Ve yasrif vechen ve ye’ti bivech. Ve yuğlik bâben ve yeftah bâbâ. Ve yuhric abden min tarîkın zannehû tarîkah, liyüdhilehû fî tarîkın lem yekün yetevakkauh.

Allah dilerse bir düzeni giderir, başka bir düzen getirir. Bir yüzü çevirir, başka bir yüz getirir. Bir kapıyı kapatır, başka bir kapı açar. Kulunu kendi yolu sandığı bir yoldan çıkarır, hiç beklemediği bir yola sokar.

خرجَتِ الكلمةُ في ١٢:١٩، ومرَّتْ على معنى ١٣:١٩، ووصلتْ في أفقٍ آخرَ عند ١٤:١٩. فلم تكنْ عند العبدِ حيلة، ولا تدبيرٌ مقصود، ولا انتظارٌ مصطنع. كانَ الأمرُ عملًا، ثم صارَ شاهدًا. كانَ رسالةً، ثم صارَ مرآة. كانَ وقتًا، ثم صارَ بابًا إلى الحمد.

Harececeti’l-kelimetü fî 12:19, ve merret alâ ma‘nâ 13:19, ve vasalet fî ufukın âhare inde 14:19. Felem tekün inde’l-abdi hîleh, ve lâ tedbîrün maksûd, ve lâ intizârün mustana‘. Kâne’l-emru amelâ, sümme sâra şâhidâ. Kâne risâleten, sümme sâra mir’âh. Kâne vakten, sümme sâra bâben ile’l-hamd.

Söz 12:19’da çıktı. 13:19 mânâsının üzerinden geçti. Başka bir ufukta 14:19’da ulaştı. Kulda ne bir hile vardı, ne bilerek kurulmuş bir tertip, ne de yapay bir bekleme. İş bir ameldi; sonra şahit oldu. Bir mesajdı; sonra ayna oldu. Bir vakitti; sonra hamde açılan bir kapı oldu.

فلك الحمدُ على ما ظهر، ولك الحمدُ على ما خفي، ولك الحمدُ على ما وافقَ القلب، ولك الحمدُ على ما كسرَ الوهم، ولك الحمدُ على ما أغلقتَ، ولك الحمدُ على ما فتحتَ.

Feleke’l-hamdü alâ mâ zahar, ve leke’l-hamdü alâ mâ hafiye, ve leke’l-hamdü alâ mâ vâfeka’l-kalb, ve leke’l-hamdü alâ mâ kesera’l-vehm, ve leke’l-hamdü alâ mâ ağlakte, ve leke’l-hamdü alâ mâ fetahte.

Görünene hamd Sana. Gizli kalana hamd Sana. Kalbe uygun düşene hamd Sana. Vehmi kırana hamd Sana. Kapattığına hamd Sana. Açtığına hamd Sana.

ليس الكشفُ موضعَ جلوس، بل موضعُ قيام. وليس الانشراحُ نهايةَ الطريق، بل بدايةُ عملٍ أنقى. وليس أن يُرِيَ اللهُ عبدَهُ معنىً، أن يصيرَ العبدُ صاحبَ دعوى، بل أن يصيرَ صاحبَ شكرٍ وخدمةٍ وخوفٍ ورجاء.

Leyse’l-keşfü mevdıa culûs, bel mevdıa kıyâm. Ve leyse’l-inşirâhu nihâyete’t-tarîk, bel bidâyete amelin enkâ. Ve leyse en yüriye’llâhü abdehû ma‘nen, en yasîra’l-abdü sâhibe da‘vâ, bel en yasîra sâhibe şükrin ve hıdmetin ve havfin ve recâ.

Keşif, oturma yeri değildir; kalkış yeridir. İnşirah, yolun sonu değildir; daha temiz bir işin başlangıcıdır. Allah’ın kuluna bir mânâ göstermesi, kulun iddia sahibi olması için değil; şükür, hizmet, korku ve ümit sahibi olması içindir.

فإذا فرغتَ من جواب، فانصبْ إلى عمل. وإذا فرغتَ من باب، فانصبْ إلى باب. وإذا فرغتَ من معنى، فانصبْ إلى شكرِ المعنى. وإذا فرغتَ من موقفٍ حفظتَ فيه حقَّك، فانصبْ إلى موقفٍ تحفظُ فيه قلبَك. وإذا فرغتَ من الناس، فلا تفرغْ من ربِّ الناس.

Feizâ farağte min cevâb, fensab ilâ amel. Ve izâ farağte min bâb, fensab ilâ bâb. Ve izâ farağte min ma‘nâ, fensab ilâ şükri’l-ma‘nâ. Ve izâ farağte min mevkıfin hafizte fîhi hakkak, fensab ilâ mevkıfin tahfezu fîhi kalbek. Ve izâ farağte mine’n-nâs, felâ tefruğ min Rabbi’n-nâs.

Bir cevaptan boşalınca işe koyul. Bir kapıdan boşalınca başka kapıya koyul. Bir mânâdan boşalınca o mânânın şükrüne koyul. Hakkını koruduğun bir duruştan boşalınca, kalbini koruyacağın bir duruşa koyul. İnsanlardan boşalınca insanların Rabbinden boşalma.

فالعلامةُ إذا لم تُورِثْ عملًا، صارت حكاية. والإشارةُ إذا لم تُورِثْ تواضعًا، صارت فتنة. والفتحُ إذا لم يُورِثْ عبوديةً، صار بابًا إلى النفس. وأما إذا قالَ العبدُ: الحمدُ لله، ثم قام، وقالَ: لا حولَ ولا قوّةَ إلا بالله، ثم عمل، وقالَ: حسبي اللهُ ونعم الوكيل، ثم مضى، صارَ ما رآهُ نورًا لا دخانًا، وزادًا لا غرورًا.

Fe’l-alâmetü izâ lem tûris amelâ, sârat hikâyeh. Ve’l-işâratü izâ lem tûris tevâduan, sârat fitneh. Ve’l-fethu izâ lem yûris ubûdiyyeten, sâra bâben ile’n-nefs. Ve emmâ izâ kâle’l-abdü: el-hamdü lillâh, sümme kâm, ve kâle: lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh, sümme amil, ve kâle: hasbiye’llâhü ve ni‘me’l-vekîl, sümme madâ, sâra mâ raâhü nûran lâ duhânâ, ve zâden lâ gurûrâ.

Alâmet, amel doğurmazsa hikâye olur. İşaret, tevazu doğurmazsa fitne olur. Fetih, kulluk doğurmazsa nefse açılan kapı olur. Ama kul “Elhamdülillah” der ve kalkarsa, “Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh” der ve çalışırsa, “Hasbunallahu ve ni‘mel vekîl” der ve yürürse, gördüğü şey duman değil nur olur, gurur değil azık olur.